Önce karşılaştırma dönemini bulun
Tüketici fiyat endeksi, satın alınan mal ve hizmetlerin fiyatlarının zaman içindeki değişimini izler. Aylık enflasyon son ayı bir önceki ayla; yıllık enflasyon aynı ayı bir yıl önceki karşılığıyla karşılaştırır. Bu iki oran birbirinin alternatifi değildir. Yıllık oran birikmiş fiyat değişimini gösterirken aylık oran daha yakın dönemin hareketini anlatır. Bir haberin oranını okurken karşılaştırma döneminin de cümlenin içinde bulunması gerekir. On iki aylık ortalama ise başka bir hesaplamadır; yıllık değişim oranıyla aynı sayı olması beklenmez. TÜİK bültenleri bu ölçüleri ayrı ayrı yayımlar.
Yavaşlama, fiyatların geri dönmesi anlamına gelmez
Yıllık enflasyonun gerilemesi, fiyatların genel olarak geçen yılki düzeyine indiğini söylemez. Fiyatlar daha yavaş yükselirken yıllık oran düşebilir. Geçen yılın karşılaştırmaya giren ayındaki olağan dışı artış da sonucu etkileyebilir. TCMB'nin 11 Mart 2024 tarihli baz etkisi anlatımı bu nedenle aylık ve yıllık hareketlerin birlikte değerlendirilmesini vurguluyor. Varsayımsal olarak geçen ay 100 lira olan aynı sepet bu ay 102 liraysa aylık artış yüzde 2'dir. Bu basit örnekte alışveriş hâlâ pahalanmıştır; yıllık oranın yönünü anlamak için bir yıl önceki sepet tutarı da gerekir.
Ortalama sepet her evin sepeti değil
Hanelerin konuta, gıdaya ve ulaşıma ayırdığı paylar farklıdır. TÜİK'in 2 Haziran 2026'da yayımladığı 2025 Hanehalkı Tüketim Harcaması sonuçlarında konut ve kira grubunun toplam payı yüzde 29,3; gıda ve alkolsüz içeceklerin payı yüzde 17,3 oldu. Bunlar 2025 yılı araştırma sonuçlarıdır. Aynı araştırmada tek kişilik hanelerin konut ve kira payı yüzde 41 olarak hesaplandı. Bu fark, tek bir ulusal harcama dağılımının bütün evleri temsil eden kişisel bir bütçe sayılmaması gerektiğini gösterir. Araştırmanın harcama paylarını güncel TÜFE ağırlıklarıyla da otomatik olarak eşitlememek gerekir.
Bütçedeki değişimi fiyat ve miktar olarak ayırın
Bir ay markete daha fazla para gitmesi tek başına aynı oranda fiyat artışı yaşandığını kanıtlamaz. Satın alınan miktar, ürünün niteliği veya alışverişin bileşimi de değişmiş olabilir. TÜFE'nin fiyat değişimini izleme mantığından çıkan pratik okuma şudur: Benzer ürünlerin aynı miktarlarına bakmak, toplam fiş tutarını karşılaştırmaktan daha açıklayıcıdır. Hane bütçesinin toplamını değerlendirmek içinse kira, gıda, ulaşım ve dönemsel harcamaların paylarını ayrıca görmek gerekir. Böylece ulusal endeks genel eğilimi, harcama kaydı ise o hanenin yaşadığı değişimi anlatır. İkisi farklı ölçüm sorularına yanıt verir.